Op antroposofie.nl publiceren we vier exclusieve interviews met min of meer bekende mensen in het antroposofische werkveld, afgenomen door Arjen Nijeboer. De aftrap werd gegeven door Eveline Clignett, daarna volgde Ernst Terpstra. Vandaag is John Hogervorst aan de beurt.

Kun je om te beginnen iets over jezelf vertellen? Hoe oud ben je, waar woon je, wat doe je in het dagelijks leven?

Ik ben 66 en woon in de omgeving van Assen. In het dagelijks leven ben ik deels werkzaam in de antroposofische boekenwebwinkel ABC Antroposofie; deels in uitgeverij Nearchus – uitgeverij van literatuur over/vanuit de antroposofie en over sociale driegeleding; en daarnaast ben ik actief in het kader van Sleipnir, het samenwerkingsverband van bedrijven die ‘geneutraliseerd’ zijn (dat wil zeggen: niet in privébezit); houd ik links en rechts voordrachten en cursussen, voornamelijk over sociale driegeleding; ben ik sinds heel lang redacteur/uitgever van Driegonaal, tijdschrift voor sociale driegeleding en beheer ik de website www.socialedriegeleding.nl.

Hoe en wanneer ben je de antroposofie tegengekomen? Hoe ging dat?

Dat was zo rond mijn 20e en verliep ‘al lezend’. Ik las mij destijds een slag in de rondte, veel literatuur, veel over maatschappelijke thema’s en veel over esoterische onderwerpen. In die laatste categorie kwam ik ook Steiner tegen – al was ik daardoor niet direct gegrepen. Ik had sterk de neiging om mij nergens bij aan te sluiten en las zodoende heel bewust literatuur vanuit allerlei stromingen en gezichtspunten. Vervolgens liep het zo dat ik gegrepen werd door het thema van ‘de graal’. Daarover las ik een periode lang van alles, uit verschillende spirituele stromingen. Toen ik vervolgens het boek van Walter Johannes Stein over de graal las (Weltgeschichte im Lichte des heiligen Gral), Stein was een leerling van Rudolf Steiner, moest ik schoorvoetend erkennen dat er veel stromingen zijn die een visie op de graal hebben, maar dat de visie vanuit de antroposofie hout sneed. En zo bracht Stein mij alsnog naar Steiner, die ik vanaf dat moment lezend begon te ‘verslinden’...

Wat waren je eerste indrukken toen je Steiner serieus begon te lezen? Wat sprak je daarin aan?

Het was aanvankelijk een soort ontdekkingsreis waarin ik steeds zaken aantrof die mij uitnodigden nog weer verder te gaan. Ik bespeurde een complete, mij onbekende wereld die zó beschreven werd dat ik ervoer dat de beschrijvingen ‘klopten’, dat er in die wereld consistentie was – dat alles op elkaar aansloot. Geleidelijk aan groeide dat ook uit tot – en daarmee bedoel ik niets geheimzinnigs – een ‘band’ met de schrijver van dat alles – die een onvermoeibaar, betrouwbaar en nauwgezet rapporteur was van die voor mij onbekende wereld, die hij kennelijk tot in alle hoeken en gaten kende.

Wat was het moment dat je besefte: de antroposofie wordt mijn levensweg?

Ik weet niet of er zo’n bewust moment was. Om het raar te zeggen: het was eerder een proces van ‘vergroeien’.

Hoe zou je de vraag naar de betekenis van de antroposofie kort beantwoorden? Wat is antroposofie?

Antroposofie biedt de mogelijkheid ‘de wereld’ om ons heen (beter) te begrijpen, misschien zelfs: überhaupt te begrijpen en biedt tegelijkertijd de mogelijkheid dat wat in de mens (in mij, in ieder mens) leeft ten volle te ontplooien. Waarbij het natuurlijk zo is dat deze twee bewegingen makkelijk verwoord, maar moeilijker verwerkelijkt kunnen worden.

Dat is een mooie omschrijving maar ook een vrij algemene, dit zouden meerdere stromingen over zichzelf kunnen zeggen. Wat zou je zeggen als iemand je om een meer inhoudelijk beschrijvende karakterisering zou vragen?

Dat ben ik wel met je eens: dat rechtvaardigt ook het bestaan van verschillende stromingen – al wil ik die beslist niet aan elkaar gelijk stellen. Het is dus in zekere zin ook een ‘individueel verhaal’. Voor mij was en is een belangrijk kenmerk van de antroposofie dat daarin niet alleen een schatkist vol kennis en inzicht te vinden is, maar dat die kennis en inzichten ook oproepen – in elk geval roepen ze mij op – ermee te werken; er in het dagelijks leven iets mee te doen; ze in verbinding te brengen met de werkelijkheid van het leven – en die ‘werkelijkheid’ ermee te verrijken, ‘beter’ te maken.

Heb je ooit getwijfeld aan het waarheidsgehalte van antroposofie of van specifieke inzichten of deelgebieden? Of zijn er onderdelen van de antroposofie waar je in andere zin moeite mee had of hebt?

Ik heb in het werk van Steiner beslist zaken aangetroffen die ik (op dat moment) niet kon volgen of begrijpen. Maar al die ‘zaken’ waren deel van een groter geheel waarvan ik kon proeven, en door de jaren heen meer en meer begrijpen, dat er een enorme consistentie is. Je kunt ‘tegenstrijdigheden’ tegenkomen, die als je ze later of nader onderzoekt worden opgeheven en opgenomen in een beter begrijpen... Daarnaast, en dat gaat dan om iets anders, ben ik dingen tegengekomen waarvan ik merkte dat ik ze eigenlijk niet wilde laten binnenkomen; die waren – op dat moment – te zeer strijdig met mijn eigen voorstellingen of aannames.

Los van je vrijwel dagelijkse inzet voor de sociale driegeleding, naar welke deelgebieden of thema’s binnen de antroposofie gaat je grootste belangstelling uit?

Steiners ‘christologie’, die ook samenhangt met het thema van de graal, is al lang een ‘blijvende interesse’, en het thema van ‘het kwaad’ en in samenhang daarmee: ontwikkeling en kenmerken van ‘de bewustzijnsziel’. Maar deze onderwerpen: sociale driegeleding, christologie, het kwaad en de bewustzijnsziel hangen nauw met elkaar samen.

De ontwikkeling van de bewustzijnsziel speelt zich af in relatie tot het kwaad, dat voortdurend in en om ons aanwezig is en ons uit evenwicht wil brengen; de manier om daarmee om te gaan vinden we in hetgeen Rudolf Steiner als christologie bracht, een bron om in het dagelijks leven uit te putten en beknopt gezegd ook de essentie van de sociale driegeleding.

Heeft antroposofie je ook iets gekost – twijfel, conflicten, offers?

Het heeft met zich meegebracht dat ik min of meer ben ‘losgeraakt’ van bepaalde mensen, groepen. Maar daarvoor in de plaats kwamen andere mensen, groepen. En ‘offers’... het woord ‘offer’ wordt in mijn oren te vaak gebruikt. Je kiest ergens voor en dat heeft bepaalde consequenties. Die kunnen ongemakkelijk, pijnlijk of nog erger zijn. Daarbij helpt het als je keuze een bewuste keuze was. Maar of we dat een ‘offer’ moeten noemen?

Wie is Rudolf Steiner persoonlijk voor jou?

‘Wie’... dat weet ik niet. ‘Wat’, daar heb ik wel een gedachte bij. Ik zie hem aan de ene kant, in de laag van de ‘persoonlijke verbinding’, als een ‘vriend’: een vriend die je trouw is, aan wie je alles kunt voorleggen, die altijd in de buurt is als je dat wilt. Ook: een vriend die ‘alles weet’ maar niets oplegt. Zijn ongelooflijke werklust; zijn veelzijdigheid; zijn omgang met mensen; hij kan in allerlei opzichten als inspiratie dienen.

En in een andere laag is hij in mijn ogen de ‘grootste mens’ van de afgelopen eeuwen. Als geen ander heeft hij een positieve bijdrage geleverd aan de ‘cultuur van onze tijd’ en ons iets gegeven waar we nog altijd, en nog lang na vandaag, veel inspiratie en wilskracht aan kunnen ontlenen... Dat dat feitelijk steeds ‘tegen de stroom in’ is, gelet op de situatie waarin de mensheid zich bevindt, is een omgekeerd bewijs van zijn relevantie.

Wat is de betekenis van de antroposofie volgens jou in het huidige cultuurlandschap? Hoe verhoudt antroposofie zich tot andere spirituele of wereldbeschouwelijke stromingen?

De betekenis in het huidige cultuurlandschap – een ‘dubbel’ antwoord. In het geheel van dat landschap is de antroposofie ‘klein’. Maar dat landschap overziende met de blik op wat toekomstkracht heeft, dan is dat wat er vanuit de antroposofie is, groot, of in elk geval: kwalitatief groter dan kwantitatief. – Tegelijkertijd staat alles dat vanuit de antroposofie is opgebouwd bloot aan enorme tegendruk van buitenaf, en is onderhevig aan onbewustheid of ‘verwatering’ van binnenuit.

In verhouding tot andere stromingen... een belangrijk onderscheid van de antroposofie tot andere stromingen vond ik altijd dat woord en daad (geestesgoed en ‘werkvelden’) bij de antroposofie juist altijd samengingen, bij andere stromingen is het vaak meer of alleen ‘woord’. Daarin zat en zit voor mij ook altijd een ‘aantrekkende kracht’... Maar in toenemende mate heb ik de indruk dat ‘de daad’, het werken vanuit of met antroposofische geestesgoed in de samenleving, steeds meer wordt belemmerd – dus misschien resteert van de antroposofie ‘straks’ vooralsnog alleen maar ‘het woord’. Overigens is het in die situatie natuurlijk van groot belang in elk geval ‘dat woord’ te behoeden en te koesteren als de kostbare schat die het is.

Hoe kijk je aan tegen de antroposofische beweging en vereniging? Wat zijn positieve tendensen, wat zijn minder positieve?

Het hangt vast samen met mijn subjectieve waarneming, maar ik heb de indruk dat het onderscheid tussen de antroposofische beweging – daaronder versta ik de mensen die in hun leven min of meer actief ‘iets’ met antroposofie doen – en de Antroposofische Vereniging vervaagd is, waarschijnlijk omdat beide aan identiteit, of misschien wel aan substantie, hebben verloren. In het verleden heb ik dat onderscheid wel duidelijk ervaren. De Antroposofische Vereniging had toen nog een scherper profiel en dat maakte waarschijnlijk ook dat er betrekkelijk veel mensen waren die zich intensief met antroposofie bezighielden, maar geen lid van de vereniging waren: dat ook bewust niet wilden omdat zij daar een klimaat ervoeren dat hen tegenstond.

Juist déze mensen kwam ik tegen in de eerste jaren dat ik in antroposofische kringen verkeerde. Dat maakte mij duidelijk: een mens kan intensief en oprecht met de antroposofie verbonden zijn zonder lid te zijn van de Antroposofische Vereniging. Terwijl, in elk geval in die tijd, er anderzijds mensen, leden van de vereniging, waren voor wie dat niet goed denkbaar was. Zo was er destijds een scherper onderscheid tussen ‘beweging’ en ‘vereniging’.

Zo kijk ik al heel lang met gemengde gevoelens naar de beweging en naar de vereniging. Ik heb mij, samen met anderen en al weer lang geleden, intensief beziggehouden met het vraagstuk dat toen ‘de statutenkwestie’ of ‘het vraagstuk van de 8e februari’ werd genoemd, later het ‘constitutie-vraagstuk’. Dat is in de geschiedenis van de vereniging een vraagstuk dat feitelijk al sinds 1925 speelt, dat meerdere malen gedurende decennia ondergronds ging, af en toe weer opdook en na 2000 niet meer weggemoffeld of genegeerd kon worden – dat desondanks nog altijd niet voldoende onderzocht of opgelost of ‘te boven gekomen’ is.

In mijn ogen is dit vraagstuk voor wat betreft de ontwikkeling van de Antroposofische Vereniging, en dus ook voor ‘de antroposofie’, zoiets als een diep ingrijpend trauma dat een mens in zijn eerste levensjaren kan beleven. Je kunt je voorstellen dat dat trauma in het leven van die mens een grote rol speelt, en dat het voor die mens en zijn ontwikkeling van levensbelang is om, wanneer hij daar aan toe is, te proberen dat trauma onder ogen te zien en te helen wat er geheeld kan worden. Ik meen dat ‘het trauma’ dat de Antroposofische Vereniging in de eerste jaren van haar bestaan heeft beleefd, de ontwikkeling en werkzaamheid van de antroposofie nog altijd remt.  

Het vraagstuk heeft een aards-juridische kant waarover eindeloos getwist kan worden. Maar nog belangrijker is de spirituele dimensie van dat vraagstuk, dat voor mij neerkomt op de vraag in hoeverre wij ervan uit mogen gaan dat Rudolf Steiner nog verbonden is met de Antroposofische Vereniging. Als je die vraag stelt – voor sommigen is het ondenkbaar om die vraag te stellen – komen er andere vragen ‘langszij’: is datgene wat in de vereniging leeft, is datgene wat de vereniging doet, in overeenstemming met Rudolf Steiners intenties? Kunnen wij ‘proeven’, ervaren of weten wat het wezen Antroposofia nodig heeft?

In mijn ogen zijn dat ongelooflijk belangrijke vragen die allereerst gesteld moeten en mogen worden – en die vervolgens moeten worden onderzocht en besproken door ieder die die vragen ter harte gaan. – En daarbij is het in eerste instantie niet eens het belangrijkste wat er als antwoord op die vragen gevonden wordt, maar wat er zou gebeuren, en wat er zou veranderen, wanneer deze vragen tot leven komen.

Hoe vaak wordt antroposofie volgens jou misbegrepen? Wat is het hardnekkigste misverstand omtrent antroposofie of Rudolf Steiner?

Er is een trend dat de antroposofie wordt opgenomen alsof het een ‘lifestyle’ is; daarbinnen is alles gezond, mooi, duurzaam, lekker, inspiratief en wat al niet meer. Daar fungeert de antroposofie als een warme deken waarin het eigen leven comfortabel geleefd kan worden. – Dat is mooi en gun ik iedereen. Maar het is niet waar het Rudolf Steiner om ging.

In mijn ogen heerst er er een massief misverstand omtrent Steiner en de antroposofie. Dat misverstand leeft in de opvatting dat de antroposofie een ‘spirituele aangelegenheid’ is – een leer of ontdekkingstocht vol schatten zoals de christologie, de spirituele scholingsweg, de kosmologie, geestelijke hiërarchieën, karma en reïncarnatie en noem maar op.

Maar die opvatting is eenzijdig of incompleet: antroposofie als ‘spirituele aangelegenheid’ moet samenvallen met het aardse-praktische-sociale leven. Spiritualiteit wordt pas waarheid als deze in de aardse werkelijkheid tot leven en uitdrukking wordt gebracht: in de manier waarop wij met onszelf omgaan, waarop wij met de andere mensen omgaan, en waarop wij omgaan met de aarde. Als datgene dat ik uit de antroposofie geput heb, dáár niet ‘meedoet’, dan houd ik de antroposofie weg van de werkelijkheid waarin zij werkzaam wil zijn.

Ernstig en kort door de bocht gezegd: de betekenis van een mensenleven wordt niet gewogen in wat we voor onszelf doen of ontwikkelen, maar krijgt zijn gewicht in wat we voor anderen, voor de wereld, betekenen. – Dus ieder kan zich laven aan en verdiepen in alles dat de antroposofie te bieden heeft; maar dat verkrijgt pas betekenis wanneer het leidt tot vaardigheden, kwaliteiten of inzichten die in de werkelijkheid van het leven beoefend en ingezet worden ten behoeve van de gemeenschap waarvan we deel uitmaken.

Dat brengt ons naar de sociale driegeleding en naar de honderden voordrachten die Rudolf Steiner tijdens en na de Eerste Wereldoorlog hield, waarin de toenmalige situatie in de wereld, en de spirituele achtergronden daarvan, steeds opnieuw aan bod kwam.

Een mens kan jarenlang in antroposofische kringen vertoeven zonder deze thematiek tegen te komen. Daarover zou je kunnen zeggen: we hebben Rudolf Steiner in de kou laten staan. We vonden het niet aangenaam om bezig te zijn met de vraagstukken van de sociale driegeleding, met politiek, economie, met het ontwikkelen van werkelijke interesse in de medemens, met het streven van kleine machtskringen, met vragen als: wat is ‘geld’, wat is ‘arbeid’ en ga maar door.

We zoeken liever warmte en vervulling voor de ziel dan stil te staan bij wat we doen – in menselijk en in spiritueel opzicht – wanneer we ons bijvoorbeeld voeden of kleden met producten die de vrucht zijn van het werk van mensen die rechteloos zijn. Al deze sociaal-maatschappelijke vraagstukken zouden in een positieve richting kunnen worden geleid wanneer voldoende mensen de inzichten die Rudolf Steiner hierover te bieden had, zouden kennen en begrijpen. – Dat déze dimensie van de antroposofie vergeten is, is in mijn ogen een peilloos diepe tragedie.

 

vorige pagina